Wirusy i choroby wirusowe w zbożach

4 Stycznia 2023

Wirusy i choroby wirusowe w zbożach

Wirusy atakują plantacje zbóż już jesienią. Im wcześniejsza infekcja, tym większy może być spadek plonu. Podpowiadamy, jakie objawy dają choroby wirusowe i jak można chronić przed nimi plantacje zbóż.

Choroby wirusowe w zbożach wywołuje najczęściej więcej niż jeden wirus. Porażają one wszystkie gatunki zbóż. Największe zagrożenie stanowią dla plantacjach sianych wcześnie oraz przy długich i ciepłych jesieniach, gdy panują dogodne warunki dla mszyc, skoczków czy pierwotniaka Polymyxa graminis, które mogą roznosić wirusy.

Po jesiennym zakażaniu wirusami objawy infekcji i zmiany chorobowe uwidaczniają się wiosną. Rośliny rozwijają się nierównomiernie, są niższe, krzaczastego pokroju, na liściach występują przebarwienia (od żółtych do pomarańczowo-czerwonych), Zmiany w kolorze liści obserwujemy najpierw na wierzchołkach, potem obejmują całą powierzchnię blaszki liściowej. Takie liście są sztywne i przy dotyku szeleszczą. Objawy zależą przede wszystkim od gatunku rośliny czy fazy rozwojowej w momencie zakażenia i stadium rozwoju choroby. Przykładowo na starszych roślinach mogą być maskowane przez zasychające liście. Zmiany występują placowo, najczęściej od brzegów pól, czyli w miejscach wcześniejszego żerowania szkodników roznoszących wirusy. Zakażone rośliny są źródłem dalszych infekcji dla roślin sąsiednich (w momencie wiosennego nalotu i żerowania np. mszyc). Informację na temat tego, jaka choroba wirusowa opanowała plantację, trudno jest określić na podstawie lustracji i oceny organoleptycznej. Dopiero analiza laboratoryjna daje odpowiedź, jakie wirusy zaatakowały zboża. Diagnozę materiału roślinnego wykonać można w Rejonowym Oddziale Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa lub w Zakładzie Wirusologii i Bakteriologii IOR – PIB w Poznaniu.

Choroby wirusowe zbóż występujące w Polsce

Żółta karłowatość jęczmienia – występuje we wszystkich zbożach; największe zagrożenie stanowi dla pszenicy i jęczmienia, na plantacjach, w których obserwuje się dodatkowe nasilenie krzewienia. Objawem porażenia jest skarłowacenie i zmiana pokroju roślin oraz przebarwienia liści (od ich wierzchołków stopniowo obejmują całą blaszkę) w plantacjach: pszenicy czerwono-pomarańczowe, jęczmienia – intensywnie żółte, pszenżyta – żółte, żyta – rdzawo-brązowe, owsa – amarantowo-fioletowe. 

Żółta mozaika jęczmienia – sprawcy atakują jęczmień. Początkowo na liściach widoczne są drobne plamki jasne, przechodzące w smugi, potem liście żółkną i stają się nekrotyczne. Wzrost roślin jest zahamowany. Objawy infekcji żółtej mozaiki jęczmienia ujawniają się w niskich temperaturach i powyżej 15°C zanikają. 

Odglebowa mozaika zbóż – występuje na różnych gatunkach zbóż. Największe zagrożenie stanowi dla pszenicy. Na skutek porażenia obserwuje się na liściach nierównomiernie rozmieszczone w postaci smug jasne plamki. Następuje zahamowanie wzrostu chorych roślin. 

Karłowatość pszenicy – występuje we wszystkich zbożach, najczęściej na brzegach plantacji obserwuje się silne skarłowacone zboże. Porażone rośliny się nie rozwijają, liście żółkną i zamierają.

Zwalczanie wirusów w zbożach

Nie ma możliwości bezpośredniego zwalczania chorób wirusowych po zakażeniu roślin. Jedyną formą ochrony jest zapobieganie ich występowaniu poprzez:

  • Dobór terminu siewu, który ogranicza ryzyko infekcji, tzn. możliwie takie manewrowanie terminem (opóźnianie), aby zboża były w jak najmniejszym stopniu narażone na atak szkodników roznoszących wirusy.
  • Siew odmian o niskiej podatności na wirusy – jedyna forma ochrony w przypadku wirusów odglebowych.
  • Stosowanie zapraw fungicydowo-insektycydowych chroniących rośliny w początkowych fazach rozwojowych przed atakiem zarówno patogenów chorobotwórczych, jak i szkodników.
  • Zwalczanie szkodników – wektorów wirusów. Próg szkodliwości jesiennej dla mszycy to 1 osobnik na 1 m2. Zabieg insektycydem wykonuje się także późną jesienią; często jest kolejnym, gdy zboża ozime zostały wysiane we wrześniu i gdy warunki pogodowe sprzyjają rozwojowi szkodników. 

Choroby wirusowe prowadzą do spadku plonu i jest on tym większy, im wcześniej doszło do zakażenia wirusami. Rośliny bardzo wcześnie porażone nie wydają plonu wcale lub wydają ziarno słabo wykształcone. Jeśli jęczmień jest porażony w fazie krzewienia, to redukcja plonu może sięgać 70 proc.

Tekst i zdjęcia: Katarzyna Szulc

Najnowsze artykuły

Jak stosować BlueN/UtrishaN w uprawie kukurydzy?

Kukurydza jest rośliną, która potrzebuje około 25 kg azotu na wyprodukowanie 1 t ziarna i odpowiedniej ilości słomy. Łatwo więc policzyć, że dla plonów, które często zbieramy na polskich polach wraz ze zbiorem kukurydzy wynoszone jest grubo ponad 300 kg tego ważnego makroelementu. Czy bakterie endofityczne mogą zwiększyć efektywność plonowania kukurydzy przez dostarczenie dodatkowej ilości azotu?

20 Czerwca 2024

Międzyplon – co i kiedy siać?

Do wysiewu w międzyplonie nadają się przede wszystkim gatunki i odmiany tych roślin, które rosną szybko i w krótkim okresie budują w miarę wysoki plon biomasy. Decydujący wpływ na powodzenie uprawy międzyplonów ma długość czasu wegetacji i przebieg warunków pogodowych, zwłaszcza opady.

20 Czerwca 2024

Najgroźniejsze szkodniki w uprawie ziemniaka

Kondycję plantacji ziemniaka pogarsza szereg szkodników, atakujących zarówno nadziemną, jak i podziemną część roślin. Najgroźniejsze z nich w skrajnych przypadkach mogą prowadzić do całkowitego niepowodzenia uprawy.

20 Czerwca 2024
USTAWIENIA PLIKÓW COOKIE

Na naszych stronach internetowych wykorzystujemy technologie internetowe różnego rodzaju – własne i od osób trzecich – w tym pliki cookie, aby zoptymalizować Państwa doświadczenia. Oprócz technologii internetowych, które są niezbędne do zapewnienia prawidłowego funkcjonowania strony www, obejmują to również technologie internetowe do analityki internetowej i wyświetlania ukierunkowanych reklam. Korzystanie z nich jest dobrowolne i wymaga Państwa zgody. Użytkownik może w każdej chwili wycofać swoją zgodę ze skutkiem na przyszłość lub zmienić ustawienia pod linkiem „Zmień moje preferencje” lub bezpośrednio w przeglądarce internetowej.

Dodatkowe informacje na temat przetwarzania danych i zawartości technologii internetowych można znaleźć w naszej polityce prywatności oraz polityce dotyczącej plików cookie.